Roza İzgören yazdı: 24 OCAK KARARLARI, ÖNCESİ VE SONRASI

1 979 yılında dönemin Başbakanı Süleyman Demirel, Başbakan Müsteşarı Turgut Özal’a yenibir ekonomik plan hazırlama görevi verdi. Prog-
ram kısa sürede hazırlandı ve 24 Ocak 1980’de kamuoyu ile paylaşıldı. Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı ve
en radikal ekonomik planı olarak anılan bu plan liberal
ekonomiye geçiş sürecinde bir kırılma noktası olarak
görünmektedir. Planın maddeleri maddelerin yarattığı
sonuçlara geçmeden önce cumhuriyet tarihindeki ekonomik planlara ve değişimlere bir göz atalım.
ERKEN CUMHURİYET DÖNEMİ EKONOMİSİ
Osmanlı ekonomisi tarıma dayalı olan bir ekonomiydi. Halkın neredeyse %90’ı tarımla geçiniyordu.
Sanayi ve ticaret genelde gayrimüslimlerin elindey-
di. Osmanlı’nın en büyük bankası ise İngiliz-Fransız
kökenli bir bankaydı. Tipik batı kapitalist ülkeler gibi
sermaye birikimini hedeflyen bir planlamaya sahip de-
ğildi.
Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda ise belirli bir iktisat planı belirlemek için Türkiye İktisat Kongresi dü-
zenlenmiştir. Bu kongrenin kararları (Ökçün, 1997: 57)
-Kalkınma önce tarımda yapılmalı, sanayi gelişimi
zamanla tamamlanmalıdır.
-Sanayinin gelişmesi için gerekli öz sermaye, dövizi
sağlayacak tek sektör tarımdır
-Sanayileşme tarım kesiminin satın alma güçlerinin
yükseltilmesiyle sağlanır.
-Sanayileşme kamu ve özel sektör birlikteliğiyle sağ-
lanacaktır.
-Yerli üretim teşvik edilmelidir ve lüks ithalattan ka-
çınılmalıdır.
-Girişim ve çalışma özgürlüğü korunmalı ancak tekelleşemeye izin verilmemelidir.
-Yabancı sermaye ancak ekonomik kalkınmamıza
yararlı olacaksa yasalara uygunluk şartıyla kabul edilebilir.
Bu kararların dışında Erken Cumhuriyet Dönemi’nde
şu gelişmeler de yaşanmıştır:
-1924 yılında ilk Türk mali kuruluşu olan İş Bankası
kurulmuştur.
-1925 yılında tarım kesiminden alınan aşar* vergisi
kaldırılmıştır.
-1927 yılında Teşvik-i Sanayi kanunu çıkarılmıştır.
DEVLET KONTROLÜNDE SANAYİLEŞME
(1930-1950)
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı Batı’daki kapitalist ülkelerde hızla yayılmıştır. Bu ülkelerin tarımsal
ithalatı düşmeye başlamış,1930’lara gelindiğinde ise
Türkiye’nin tarımsal ürün ihracatı ve milli geliri de
azalmıştır. Türkiye’de dış ticaret bilançosu 1947 yılına
kadar hep fazla vermiştir. 1930-1950 yılları arasında ya-
şanan diğer gelişmeler ise ana hatlarıyla şöyledir:
-Birinci Beş Yıllık Sanayileşme Planı 1934 yılında
uygulamaya konuldu
-İkinci Beş Yıllık Sanayileşme Planı 1939 yılında
uygulamaya konuldu ancak 2.Dünya Savaşı dolayısıyla
uygulanamadı.
-1940 yılında Milli Koruma Kanunu çıkartıldı.
-1945 yılında Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu çıkartıldı.
-1947 yılında IMF’ye üye olundu.**
-1948’de Yabancı Sermayeyi Teşvik Kararnamesi çı-
karıldı.
-1950 yılında Türkiye Sınaî Kalkınma Bankası kuruldu.
64
*
Osmanlıda köylülerin ürettiklerinin %10’u oranında alınan vergidir. Aşar vergisi bütçenin gelir kaleminde oldukça önemli bir yer tutmaktaydı.
**
https:/www.imf.org/external/country/tur/rr/2011/overview.pdf
65
1950-1960 ARASI DÖNEM
1950 yılında iktidara gelen Demokrat Parti ile beraber liberal ekonomiye geçiş dönemi başladı diyebiliriz.
Demokrat Parti ekonomik kalkınmanın rekabet faktö-
rüyle olabileceğini savunuyordu. Dönemin önemli gelişmeleri (Kazgan, 1988: 82-85):
-1950 yılında ithalat %60-65 oranında serbestleşti.
-Banka kredileri düşürüldü.
-Tarımda makineleşmeyi artırmak için yeni traktörler
ithal edildi.
1960’LI YILLAR
1950 ile 1960 yılları arasında rekabeti arttırıp, piyasayı güçlendirmek için birçok hamle yapılmış, iç ve dış
kaynaklar zorlanmış ama etkin kaynak kullanımı ger-
çekleşmediği için istikrarsız bir büyüme yaşanmıştır.
Dışa bağımlılık artmıştır. Ekonomi planlarının makro
ölçüde yapılmasına karar verilmiş ve bundan dolayı 30
Eylül 1960 yılında Devlet Planlama Teşkilatı* kurulmuştur.
24 Ocak 1980 tarihinden önce Türkiye ekonomisi genel hatlarıyla bu gelişmeleri yaşamıştır. Dönemler bir-
çok yeniliğe ev sahipliği yapmıştır. Ancak ekonomik istikrar tam olarak sağlanamamıştır. 1980 öncesi dönemde
politikalar ithal ikameci sanayileşme politikalarıdır.
1980 DARBESİ VE 24 OCAK İLİŞKİSİ
1980 yılı hem siyasi hem ekonomik hem de sosyokültürel açıdan büyük değişimlerin ve kırılma noktalarının yaşandığı bir yıldır. 12 Eylül Darbesi ya da 1980
İhtilali olarak bilinen askeri darbe Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki üçüncü askeri müdahaledir. Bu darbeyle
1961 Anayasası uygulamadan kaldırıldı, Türkiye Büyük
Millet Meclisi geçersiz kılındı. Emek örgütleri, mesleki
kuruluşlar ve partiler kapatıldı. Yüz binlerce insan gö-
zaltına alındı.
24 Ocak Kararları askeri darbeden daha önce Turgut Özal tarafından, Süleyman Demirel’in isteği ile
hazırlandı.** Aldığı tepkiler sağ ve solun çatışması ve
ülkedeki karışıklık nedeniyle gündem oluşturmuyordu.
1980 Darbesi gerçekleştikten sonra da emek örgütlerinin, sendikaların, derneklerin kapatılmasıyla 24 Ocak
Kararları’na tepki verilemez oldu. Bu kararlar darbe
hükümeti tarafından da desteklenmiştir. Turgut Özal’ın
darbe hükümetinde ekonomik işlerden sorumlu başbakan yardımcısı olarak görev yapması bunun en önemli
ispatıdır.
24 OCAK KARARLARI
24 Ocak Kararları şeklinde literatüre giren bu kararlar ile kısa ve uzun vadede amaçlar ortaya konmuştur.
Programın kısa vadeli amaçları; dış ödeme güçlüklerini
ortadan kaldırmak, enflsyonu düşürmek, büyüme hızı-
nı arttırmak, işsizlik oranını düşürmek olmuştur. Uzun
vadede ise kamu kesiminin küçültülmesi ve serbest piyasa ekonomisinin gelişmesi gibi hedeflr belirlenmiş-
tir. Asıl amacı ise kısa vadeli amaçlardan ziyade kalıcı
ve yapısal bir değişim yapmaktır.
24 Ocak Kararları’nın Ana Hatları: (Karluk, 2005:
129-133)
-Türk lirası’nın %32,7 oranında devalüe edilerek
günlük kur ilanı uygulamasına gidilmesi.
-Devletin ekonomideki payının küçültülmesi ve dolayısıyla KİT’lerin özelleştirilmesinin önünün açılması.
-Tarım ürünlerinin destekleme alımlarının sınırlandı-
rılması.
-Enerji ve ulaştırma dışındaki sübvansiyonların kaldırılması.
-Dış ticarettin serbestleştirilmesi ve yabancı sermaye
yatırımlarının teşvik edilmesi.
-İthalatın (dış alım) serbestleştirilmesi.
-Döviz alım-satımının serbest bırakılması.
-Fiyat ve kontrol sınırlamalarının kaldırılması.
-Vergi indirimleri ve vergilerden muaf serbest bölgelerin oluşturulması.
ASKERİ DARBE VE 24 OCAK KARARLARININ
ETKİLERİ
-Askeri darbe ile birlikte gelen olağanüstü hal döneminde birçok işyeri temsilcisi, sendika yöneticisi gözaltına alınıp tutuklandı. Toplu pazarlık sona erdirildi ve
yasaklandı. Elli veya daha fazla işçi çalıştıran işletmelerde toplam işçi sayısının %10’u kadar mesleki eğitim
veren liselerdeki öğrencilerin çalıştırılmasına izin verildi. Böylece bu öğrenciler ucuz işgücü ve grev kırıcı
olarak kullanıldı.
-Kıdem tazminatı tutarına tavan getirildi.
– Ayakta yapılan tedavilerde ilaç bedellerinin %20’si
SSK’lılardan kesildi.
-Yaşlılık taban oranı %70’den %60’a indirildi.
-SSK primlerinin hesaplanmasında işçi payı oranı
%14’e çıkarıldı.
*
Bu teşkilat 2011 yılında Kalkınma Bakanlığı adını alıp yeniden organize edilmiştir.
**
Kimi iktisatçılara göre bu program IMF tarafından hazırlanmıştır.
66
-Uygulanan teşvikler sayesinde ihracatta ilk yıllarda
(1981-1988) büyük oranda artış sağlanmıştır. Büyüme
1981-1988 yılları arasında %6’ya ulaşmıştır. Hayali ihracat kavramının ortaya çıkmasıyla ise 1988’de büyüme
%2 oranına düşmüştür.
-1986 yılında Sermaye Piyasası Kurulu oluşturulmuştur.
– 1989’da döviz rejimi serbestleştirilmiş ve Türk lirasının konvertibilite olması hedeflnmiştir.
-1980’li yıllarda süregelen dış borçlanma 1988’den
sonra artarak devam etmiştir. 1989’da 41,7 milyar dolar
dış borç stoku, 1993’te 67,3 milyara ulaşmıştır.
-Sermaye hareketleri nedeniyle maliye politikaları
etkisini yitirmeye başlamıştır. Bağımsız yatırım ticaret
politikaları etkisiz hale gelmiştir. Kısa dönemli spekü-
latif hareketler nedeniyle gelir dağılımı bozulmuş, mali
piyasalar krize sürüklenmiştir. 1993’te dış ticaret açığı
yükselmiştir. Ücretlere yapılan zamlar tüketimi artırmış ve sanayi sektörünün rekabet gücünü negatif yönde
etkilemiştir. Bu durum 1994 krizinin en önemli nedeni
olarak sayılmaktadır. (Ceviz, 2010: 5)
KAYNAKÇA
KARLUK, Rıdvan, Cumhuriyetin İlanından Günümü-
ze Türkiye Ekonomisinde Yapısal Dönüşüm, Beta Yayınları, İstanbul, 2005
KAZGAN, Gülten, Ekonomide Dışa Açık Büyüme,
Remzi Kitabevi, İstanbul, 1988
ÖKÇÜN, Gündüz, A. Türkiye İktisat Kongresi 1923-İz-
mir-Haberler-Belgeler-Yorumlar, Sermaye Piyasası Kurulu, Ankara, 1997
İNTERNET KAYNAKLARI
CEVİZ, Oğuz, Samet, 24 Ocak 1980 Kararları, https://
http://www.academia.edu/9572464/24_OCAK_1980_KA-
RARLARI, Erişim Tarihi: 02.12.2016
https:/www.imf.org/external/country/tur/rr/2011/overview.pdf, Erişim Tarihi: 02.12.2016
screenshot-2017-01-15-16-05-27

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s